Գործնական հայոց լեզու
Որոշիչ-կարդա՛լ, սովորե՛լ
Ընդգծե՛ք որոշիչները․
Աշուն էր, պայծառ աշուն…
Օդը մաքուր էր, արցունքի պես ջինջ։ Կապտավուն սարերն այնքան մոտ, այնքան պարզ էին երևում, որ հեռվից կարելի էր համրել նրանց մաքուր լանջերի բոլոր ձորակները, կարմրին տվող մասրենու թփերը։
Աշուն էր՝ տերևաթափով, արևի նվազ ջերմությամբ, դառնաշունչ քամիով, որ ծառերի ճղներից պոկում էր դեղնած տերևները, խմբերով քշում, տանում հեռու ձորերը։ Նույնիսկ քարափի հաստաբուն կաղնին խոնարհվում էր քամու առաջ։ Ամայի ձորերում, դեղնակարմիր անտառի և հնձած արտերի վրա իջել էր մի պայծառ տխրություն։ Ջինջ օդի սառնության մեջ զգացվում էր առաջին ձյունի շունչը։
Այգում երիտասարդ կեռասենիները մրսում էին, քամուց խշշում։ Սիմինդրի երկար տերևները թրերի նման քսվում էին իրար, պողպատի ձայն հանում։ Կարծես ձիավորներ էին արշավում իրար դեմ, և սիմինդրի տերևը, որպես բեկված սուսեր, ընկնում էր քամու առաջ։
Փակագծերում տրվածներից ընտրել այն բառը, որը նախադասության մեջ կունենա փոխաբերական իմաստ:
Բնակատեղին հետզհետե ընկղմվեց (սև, գիշերային, ամենակուլ) խավարի մեջ:
Ձորի վրա ծիծեռնակի (կիսաքանդ, տխուր, թափուր) բույնն էր կախվել անպաշտպան:
Երեկո էր, երբ իշխանը իր զորքերով մտավ այդ (անծանոթ, գեղատեսիլ, հեքիաթ) աշխարհը:
(Տխուր, թխպոտ, ամպամած) երկնքից անձրևն էր մաղում շիկացած հողին:
Ջրի ափին ինձ է նայում (ծաղկած, բուրավետ, արբած) դաղձը:
Անտրտունջ է (բարձր, դալար, լացկան) ուռին` կանգնած առվի եզրին:
Դու եկար սպիտակ շորերով, երբ (ձմռան, ցուրտ, վշտահար) երեկոն էր իմ սրտում:
Բնակատեղին հետզհետե ընկղմվեց ամենակուլ խավարի մեջ։
Ձորի վրա ծիծեռնակի տխուր բույնն էր կախվել անպաշտպան:
Երեկո էր, երբ իշխանը իր զորքերով մտավ այդ հեքիաթ աշխարհը:
Տխուր երկնքից անձրևն էր մաղում շիկացած հողին:
Ջրի ափին ինձ է նայում արբած դաղձը:
Անտրտունջ է լացկան ուռին` կանգնած առվի եզրին:
Դու եկար սպիտակ շորերով, երբ վշտահար երեկոն էր իմ սրտում։
2.Յուրաքանչյուր շարքում ընդգծիր 5 բառակապակցություն, որոնք փոխաբերական իմաստ ունեն:
ա.Թթու դեմք, կծու արտահայտություն, խաղաղ ծով, քար անտարբերություն, սև կակաչ, միամիտ հայացք, խոր լռություն, սև սիրտ, վերջին կետ, փայլուն մակերես:
բ. Սառը ջուր, ծանր խոսք, խոր փոս, ծով համբերություն, հետաքրքիր խաղ, բաց սիրտ, չար աչք, մաքուր թուղթ, գորշ կյանք:
3. Հետևյալ բառերի համար գտնել հոմանիշ դարձվածքներ:
ծաղրել – ձեռք առնել
վատանալ – ոտքերը երկարել
օգնել – ձեռք մեկնել
հասկանալ – գլխի ընկնել
մեռնել – շունչը փչել
անտեսել – ականջի հետև գցել
ծուլանալ – մատը մատին չտալ
ուրախանալ – աշխարհով մեկ լինել
ճարպիկ – աղվեսի ճուտ
թանկ – կրակի գին
էժան – ջրի գին
4. Տվյալ դարձվածքները փոխարինել պարզ հոմանիշներով:
աչքը լիանալ – կշտանալ
աչքի առաջ ունենալ – նկատել
արյունը գլխին խփել – հերսոտել
անկողին ընկնել – հիվանդանալ
բերանը ջուր առնել – լռել
բերանը բաց մնալ – զարմանալ
գույնը գցել – գունատվել
գետինը մտնել – ամաչել
ձեռ ու ոտ ընկնել – աղաչել
փափախը գետնով տալ – պատվազրկել
5. Քանի հնչյունափոխված բառ կա նախադասության մեջ:
Առվի եզրին կանգնած՝ նա հանկարծ նկատեց դստեր՝ ջրերի վրայով վազող կարմրավուն ծաղկազարդ գլխաշորը:
Այս նախադասության մեջ կա 4 հնչյունափոխված բառ։ Ահա այդ բառերտ ՝
Առվի – արմատն է առու, ու ձայնավորը դարձել է վ (առու + ի = առվի)։
Դստեր – արմատն է դուստր, ու ձայնավորը սղվել է (դուստր + եր = դստեր)։
Կարմրավուն – արմատն է կարմիր, ի ձայնավորը սղվել է (կարմիր + ավուն = կարմրավուն)։
Գլխաշորը – արմատն է գլուխ, ու ձայնավորը սղվել է (գլուխ + ա + շոր = գլխաշոր)։
6. Յուրաքանչյուր արմատով կազմել երկուական բարդ բառ` դարձնելով այն առաջին և վերջին բաղադրիչ;
Ծառ, գործ, մարդ, դաշտ, եղբայր, տուն, ոսկոր, սեղան, ջուր, հող, թուղթ:
Օրինակ՝ տոնածառ-ծառուղի
Գործ – մեքենագործ, գործազուրկ
Մարդ – վատամարդ, մարդաբան,
Դաշտ – մարզադաշտ, դաշտաբնակ
Եղբայր – հորեղբայր, եղբայրասպան
տուն – վաճառատուն, տնաբնակ
ոսկոր – գանգոսկր, ոսկրախտ
սեղան – սրճասեղան, սեղանակից
ջուր – վարդաջուր, ջրաբան
հող – բուսահող, հողամաս
թուղթ – թղթադրամ, ստվարաթուղթ
7․Գտնել հականիշ զույգերը (5 զույգ):
ա) ծանրախոհ, փութաջան, ծիծաղ, ողբ, զառամյալ, ծնունդ, թեթևամիտ, ալարկոտ, երիտասարդ, մահ
Ծանրախոհ – Թեթևամիտ
Փութաջան – Ալարկոտ
Ծիծաղ – Ողբ
Զառամյալ – Երիտասարդ
Ծնունդ – Մահ
բ) կամովին, սանձարձակ, լայնախոհ, կայուն, ակամա, նեղմիտ, զուսպ, խախուտ, լի, փուչ
Կամովին – Ակամա
Սանձարձակ – Զուսպ
Լայնախոհ – Նեղմիտ
Կայուն – Խախուտ
Լի – Փուչ
գ) ինքնավստահ, կայտառ, անագի, անուշ, պարկեշտ, վարանոտ, տրտում, պոչավոր, դառնահամ, անամոթ:
Ինքնավստահ – Վարանոտ
Կայտառ – Տրտում
Անուշ – Դառնահամ
Պարկեշտ – Անամոթ
Անագի – Պոչավոր
Թեստերի գիրք-թեստ 2-րդ, 3-րդ (մինչև վերջ)
Առաջադրանքներ
1․ Կետերի փոխարեն գրիր ներգործող խնդիր (ո՞ւմ կողմից, ինչի՞ց, ինչո՞վ):
- Հանցագործը քննադատվում էր ․․․․․․․․․․․․․․․․․:
- Բնությունը փոխվում է ․․․․․․․․․․․․․․․ :
- Վայրենիներն ազատ արձակվեցին․․․․․․․․․․․․․․․․․․ :
- Կեսօրին փողոցները փակվել էին վարդ, մանուշակով:
- Հրատապ լուրը հայտնվեց հեռուստացույցով :
2․ Ուղիղ խնդիրով նախադասությունները շրջել՝ դարձնելով ներգործող խնդիր ունեցող նախադասություններ:
Աղջիկը խոհանոցում համեղ ընթրիք էր պատրաստում:
Երկրաշարժը քանդել է նրա խարխուլ կացարանը:
Անհրաժեշտ դեղը բուժեց ծանր հիվանդին:
Ամպերը պատեցին երկինքը:
Տանտերը ներս հրավիրեց հյուրերին:
2․ Ներգործող խնդիրով նախադասությունները շրջել՝ դարձնելով ուղիղ խնդիր ունեցող նախադասություններ:
Մառախուղի թանձր քուլաները հալածվում էին քամուց:
Արագ հինգ դիմում լրացվեց Սիմոնի կողմից:
Ամրոցի աշտարակներն ամեն գիշեր լուսավորվում էին նրա կողմից:
Պարսպի ներսը ծածկված էր բերրի պտղածառերով, խաղողի որթերով և ծաղկող թփերով:-
Բարձրահասակ բարդին թեթև օրորվում էր գիշերային մեղմ քամուց:
3․ Ո՞ր նախադասության մեջ ուղիղ խնդիր չկա:
1) Բայց Պետրոսին հարկավոր էր մի ծածկոց՝ անձրևից պատսպարվելու համար, ուստի, այդտեղ գտնվող թախտին շտապ-շտապ փռելով իր անկողինը, պառկեց քնելու:
2) Նրա գրասենյակի ողջ կահկարասին խարխուլ սեղանն էր, մի աթոռ՝ հազար ու մի թելերով կապկպած, մի թանաքաման ու դիմումների համար թղթեր։
3) Ժառանգական և ամուսնական դատերի համար աղերսագրերը նա արտագրում էր մի հաստափոր գրքից՝ փոխելով անուններն ու թվականները:
4) Ժայռը նիրհելով ունկնդրում է ամպերի շրշյունը, մասրենին իր ծաղկաբաժակը պահել է ոսկեզօծ արևի տակ, և կանաչ դաշտում արածում է մի աստղազարդ ձի:
4 ․Ո՞ր նախադասության մեջ ուղիղ խնդիր կա:
1) Սենյակի անկյունում մի ավել կար, որ անգործածելի լինելու պատճառով դարձել էր սարդի բույն:
2) Ծերունի կառապանը երկիմաստ ծիծաղում էր այդ մանրախնդիր մարդկանց վրա:
3) Պատշգամբի սյունաշարերին կախված գույնզգույն լապտերները լուսավորում էին ծաղկանախշ գորգերով զարդարված սրահը։
4) Այդ մասին խոսելիս հորաքույրս ախ էր քաշում, և պատրաստ էր արցունքը, որ թափվում էր սև, ծալքոտած այտերի վրա:
5․ Ո՞ր նախադասության մեջ է ընդգծվածը ուղիղ խնդիր:
1) Աշակերտները ծանոթացան նոր դասացուցակին:
2) Եղնիկը արդեն ընտելացել էր մեզ:
3) Նա վերցրեց ծաղկեփունջը և պարզեց օրիորդ Մարգոյին:
4) Ամեն երեկո մի գեղեցիկ հեքիաթ էր պատմում իր սիրասուն զավակներին:
6․ Տրված նախադասության բառերից որի՞ շարահյուսական վերլուծությունն է սխալ:
Վերջապես վերադարձան նաժիշտները՝ արծաթե սկուտեղի վրա բերելով Արարատյան այգիների ընտիր պտուղներ:
1) վերադարձան — պարզ ստորոգյալ
2) արծաթե — որոշիչ
3) սկուտեղի — հատկացուցիչ
4) պտուղներ — ուղիղ խնդիր
7. Գտնե՛լ գոյականական անդամի լրացումները (որոշիչ, հատկացուցիչ բացահայտիչ) և որոշե՛լ տեսակը։
Արևագալից առաջ դարան էինք մտել կիրճում: Գիշերային ամոթխած գեղեցկուհին՝ լուսինը, վաղուց արդեն թաքնվել էր հանդիպակաց երկնակարկառ լեռան հետևում: Հատուկենտ աստղերն էլ դանդաղորեն հեռանում էին իրենց ասպարեզից:
Խավարչտին գիշերը հետզհետե աղոտացավ, տարրալուծվեց օդում:
Գիշերվա նիրհից արթնացավ վաղորդյան մեղմօրոր զեփյուռը, և հազարաթույր
ծաղիկների զգլխիչ բույրով տոգորվեց ողջ մթնոլորտը
Ես աննկատելի դուրս էի եկել իմ թաքստոցից և զմայլված ու անէացած շուրջս
էի դիտում:
Հանկարծ ինչ-որ ձայն լսվեց. չորացած մի ճյուղ էր, որ ճռռոցով կոտրվեց մոտիկ անտառում:
Ես առաջին անգամ էի տեսնում եղջերուին ազատ բնության գրկում քայլելիս:
Դուրս եկավ մի խաղաղ հպարտությամբ, վեհ ու չքնաղ քայլվածքով: Վայրենի
շնորհքով ոլորեց երկայն վիզը՝ զգուշորեն նայելով շուրջը: Ապա սուրաց դեպի բացատում բխող ականակիտ աղբյուրը: Հասնելով ջրին՝ եղջերուն հանկարծ կանգ
առավ և գլուխը գիրթ բարձրացնելով՝ հայացքն ուղղեց դեպի ինձ
Նանե Գևորգյան 